Drzewo śycia to jeden z podstawowych mitologemów wielu kultur świata. Nie jest zatem
moŜliwe opisać go w krótkim szkicu, dlatego teŜ poprzestaniemy na próbie zmierzenia się
tylko z jednym z aspektów tego motywu – mianowicie z aspektem Drzewa śycia jako drzewa
karmiącego. To i tak szeroki temat, a jeszcze mimo uczynionego zastrzeŜenia, słów parę
trzeba powiedzieć o najszerszych konotacjach związanych z obrazem mitycznego Drzewa.
Drzewo śycia jest związane z tymi opowieściami mitycznymi, które uwypuklają sferyczną
budowę kosmosu z jego podstawowymi trzema strefami: niebiosami, światem ziemskim i
wreszcie podziemiem, które wertykalnie rzecz ujmując, odpowiadają konarom, pniowi i
korzeniom kosmicznego Drzewa. Tak więc Drzewo pełni rolę axis mundi, która moŜe być
przejmowana przez Górę Kosmiczną czy Filar; te ostatnie mają wtedy dodatkowy sens — są
wspornikami niebios.

Ale jednocześnie Drzewo, przechodząc przez wszystkie sfery, jest łącznikiem między
światami, to dzięki niemu moŜliwa jest między nimi mediacja, i właśnie dlatego drzewa jako
„byty” mediacyjne są wybierane przez bóstwa za miejsca swych objawień. Ten punkt
uporządkowanego świata, który opiera się na kosmicznym Drzewie jest jednocześnie centrum
uniwersum. A przecieŜ to w centrum zrodził się świat, a tam gdzie rodzi się świat, ten
prawdziwy, święty — tam musi pojawić się raj…

Aby zrozumieć czym naprawdę w myśleniu mitycznym jest Drzewo śycia czy Rajskie
Drzewo, naleŜało by podkreślić konieczność zmiany optyki — otóŜ nie jest tak, Ŝe w raju
znajduje się Drzewo, innymi słowy, Ŝe Drzewo jest tu dlatego, Ŝe zaistniała przestrzeń
sakralna zwana rajem (czy jakkolwiek inaczej) — przeciwnie — to Drzewo ewokuje świętość
przestrzeni rozciągającej się wokół niego. Dlaczego? Bo podstawowa intuicja mityczna to
idea centrum — a to centrum stanowi Drzewo — albo Góra, świątynia itd. To od centrum
począwszy sakralizuje się przestrzeń, stąd „rozwija się” obszar Ŝycia. Centrum — to
koncentracja mocy witalnych, absolutny warunek zaistnienia wszystkiego, co ma być
rzeczywiste czyli święte (to utoŜsamienie rzeczywiste=święte wywiódł M. Eliade analizując
niezliczoną ilość mitów). Najlapidarniej — centrum to punkt pozwalający na zaistnienie
śycia. Zatem — raj jest rajem właśnie dlatego, Ŝe poprzedziło go Drzewo wyznaczające sam
środek świata. A nie ma innego świata niŜ ten powstały ze środka. Przy czym naleŜy dodać,
Ŝe centrum w myśleniu mitycznym nie jest jakimś konkretnym miejscem geograficznym
(choć w nim ono się objawia), dlatego teŜ na obszarze jakiejś społeczności moŜe być kilka
takich miejsc świętych; nie jest to wcale niedorzeczne, lecz zgodne z „logiką” mitu. Chodzi
wszak o ideę środka, nie o jego faktyczne wyznaczenie.

Drzewo „ze środka świata” jest przy tym obrazem „Ŝycia w ogóle”, Ŝycia nieustającego, jako
Ŝe mimo podleganiu cyklicznym zmianom, ono jest zawsze, mimo pozornej „śmierci” wciąŜ
się odradza. Jest — i rodzi owoce. Dlatego teŜ jest par excellence drzewem karmiącym.
WyŜej była juŜ mowa, iŜ Drzewo pojawia się w wielu mitologiach świata, najstarsze i
zapewne znane nam najlepiej tradycje to oczywiście egipska, mezopotamska, starogrecka.
Owszem, niektóre elementy zdają się wskazywać, Ŝe Drzewo pojawiało się tu w roli axis
mundi. TakŜe w Indiach, w tradycji upaniszadowej, Drzewo ma wyraźne konotacje
kosmologiczne (jest zresztą drzewem „odwróconym” korzeniami ku niebu, jak sumeryjskie
kiskanu i wiele innych drzew w mitach róŜnych ludów). Zwie się je tam Aśwattha. U
Egipcjan rzadko pojawia się figura Drzewa Świata jako filara uniwersum. Jeśli juŜ, to nie
drzewo było tą wspierającą sklepienie rośliną, ale wyłonione z pierwotnych wód trzciny (por.
motywy na kolumnach egipskich). A w tradycji sumeryjskiej byłoby to Drzewo rosnące w
abzu (Praoceanie) — zwane mes, a było to drzewo „wznoszące się nad wszystkimi krajami,
jak wielki smok stojące w Eridu” [_1_]. Inne z kolei nazywane było kiskanu (wyŜej juŜ padła
ta nazwa). W ikonografii mezopotamskiej dość często napotkamy stylizowane drzewa w
„towarzystwie” węŜy, demonów o postaci podobnej do gryfa, czy teŜ emblematów
niezoomorficznych. Jest wreszcie drzewo zwane po sumeryjsku huluppa. Przytoczmy
obszerniejszy fragment mitu, bowiem są w nim zgromadzone liczne elementy pewnego
mitycznego kompleksu, a kto wie czy w tej lub podobnej opowieści nie kryją się prototypy
niektórych motywów biblijnych.

„Dawno temu drzewo huluppu/ rosło nad brzegiem Eufratu/ i Eufrat uŜyczał mu swej wody./
Naraz gwałtowny wiatr południowy wyrwał je z korzeniami (…)/ Niewiasta krąŜąc tu i tam w
bojaźni przed słowem boga Anu,/ krąŜąc tu i tam w bojaźni przed słowem Enlila,/ schwyciła
drzewo w rękę i przyniosła do Uruk:/ „Zaniosę je do sadu czystej Inany”. (…)/ Inana
pielęgnowała drzewo własną ręką,/ zasadziwszy je (…)/ Drzewo wyrosło olbrzymie, jego pień
nie wypuszczał juŜ liści,/ wąŜ głuchy na zaklęcia załoŜył swe gniazdo w jego korzeniach,/
ptak Imdugud umieścił swe młode na jego wierzchołku,/ a pośrodku (demonica) Lilit
urządziła sobie dom” [_2_].

Idźmy po kolei. Pierwotnie drzewo rośnie nad brzegiem Eufratu. Ma to duŜe znaczenie, w
znakomitej bowiem części mitów, w których pojawia się Drzewo śycia pojawia się równieŜ
woda, owa materia prima… Nie inaczej jest zresztą w Biblii — właśnie z raju, gdzie rosną
sakralne drzewa wypływają cztery główne rzeki uniwersum (liczba cztery takŜe ma swoje
znaczenie, por. np. cztery główne kierunki świata). Następuje jednak coś dramatycznego —
drzewo z przestrzeni odległej, która nie jest w pełni uporządkowana (ów gwałtowny wiatr
jako oznaka chaosu) zostaje przeniesione do miasta.

Miasto, co zresztą wymagałoby
osobnego omówienia, nie było w myśleniu mitycznym zaledwie „miejscem do mieszkania”,
jego znaczenie było daleko bogatsze. W jego rozplanowaniu, zabudowie tkwi czynnik takiego
ładu, który w zamyśle miał imitować czy powtarzać uporządkowanie świata „w ogóle” —
było więc ludzkim mikrokosmosem. Jednak aby nabrało cech sakralnych, naleŜało dokonać
pewnych czynności — np. sprowadzić święte drzewo. I posadzono je w Uruk, w ogrodzie czy
sadzie Wielkiej Bogini Inany… To Ŝe pełni tu funkcję kosmologiczną nie ulega wątpliwości.
Na dwóch końcach owego axis mundi widzimy „kosmologiczne” zwierzęta — węŜa u korzeni
i ptaka w koronie. To rozpowszechniony obraz. WąŜ „rządzi” sferą podziemną, ptak —
niebiosami. A pośrodku… Pojawia się tu postać Lilit, postać ambiwalentna, albo i ciemne alter
ego samej Inany? Zaś dowodem, Ŝe Hebrajczycy zetknęli się z tą lub podobną opowieścią jest
to, Ŝe w wersjach niekanonicznych pisma pojawia się postać Lilit jako „pierwsze wcielenie”
(nieudane wedle autorów) Ewy. Tytułem uzupełnienia dodajmy, Ŝe bogini Inana pragnie z
drewna owego drzewa sporządzić dla siebie tron i łoŜe, nie moŜe jednak wygnać zeń owych
charakterystycznych gości. Poproszony o pomoc bóg słońca Utu odmawia, dopiero
Gilgamesz podejmuje się tego zadania, powaliwszy węŜa (iluŜ to herosów występowało w tej
roli!), spłoszywszy ptaka i wygnawszy Lilit na pustkowie, dał drzewo Inanie. Ten motyw
wywołuje pewne zakłopotanie. Owszem, uczynione z drzewa przedmioty (Gilgamesz
otrzymał tajemnicze pukku i mikku, moŜe rodzaj instrumentów muzycznych) mają pewną
wartość mityczno-magiczną, szczególnie tron bogini, ale być moŜe znaczące jest raczej to, Ŝe
Utu nie chciał powalić drzewa. Jakby reprezentował inny, starszy (?) rodzaj „mitycznej
rzeczywistości”. Gilgamesz zaś, na co wskazują równieŜ inne jego poczynania jest nowym
typem herosa, który ośmiela się rzucać wyzwania prastaremu porządkowi, to on wszak
pokonuje Byka bogini, on zabija straŜnika boskiego lasu Humbabę. Niewykluczone więc, Ŝe
w jego postaci i czynach widać juŜ oznaki erozji archaiczniejszych wierzeń.
A jednak nie wydaje się, by w tych tradycjach rola axis mundi była najwaŜniejszą
symboliczno-mitologiczną rolą drzewa. Wyraźnie mocniej nacechowane kosmologicznie było
nie rosnące drzewo jako takie, z gałęziami i konarami, ale drzewo „obrobione” — jako słup
czy kolumna. Interesujące, Ŝe niektóre kolumny w pałacach minojskich były drewniane, a nie
kamienne jak zdecydowana większość.

Drzewo-kolumna zdaje się pojawiać równieŜ w formie „podwojonej” (swoją drogą warto
zwrócić uwagę na niektóre etymologie, polski wyraz „podwoje” oznaczające drzwi, bramę
wyraźnie wskazuje na tę „podwójność”, a czyŜ nie ma brzmieniowego podobieństwa między
słowami „drzewo” i „drzwi”?). Staje się wtedy flankami bramy i nabiera znaczenia „wejścia”
— a nie filaru. W pewnej opowieści egipskiej o dwóch braciach, gdy ścięto cedr, w którym
przebywało serce jednego z nich, ten „umarły” brat odrodził się w bramie świątyni, z tego
właśnie drzewa uczynionej…

Tak czy inaczej najwięksi bogowie staroŜytności mają niebagatelny związek z drzewami. Z
drzewa akacjowego wyszedł Horus, w Heliopolis czczono właśnie akację, Re wyłonił się z
sykomory, inny bóg z tamaryszku. „Panią sykomory” zwano boginię Hathor. Dodajmy, Ŝe
sykomorę zwano niekiedy „ośląfigą”. Ozyrys urodził się pod drzewem kesbet. Koło Memfis
czczono boga imieniem Cheribakef (utoŜsamianego z Ptahem) zwanego „tym, który jest pod
swoim drzewem”. W wiele lat potem Grecy opowiadali jak Apollo i Artemida zrodzeni
zostali pod drzewem palmowym. Na marginesie — palma była w Mezopotamii uwaŜana za
symbol sprawiedliwości, posadził ją w ogrodzie swego pałacu sam Gilgamesz… Drzewo iszed
z kolei to drzewo, w którym „zawarte jest Ŝycie i śmierć”. Właśnie na liściach iszed Thot
zapisywał lata panowania króla, co przywoływało boską opiekę nad nim samym i całym
krajem.
Wiele wskazuje na to, Ŝe konotacjami typu Drzewo śycia obdarzano winorośl. Izyda stała się
brzemienna i wydała na świat Horusa nie inaczej, niŜ wskutek spoŜycia winogrona. Boginię
nieraz nazywano „matką winorośli”. Winnica stała się symbolem nieśmiertelności, a wino –
wiecznej młodości. W Sumerze nawet ideogram oznaczający „Ŝycie” był pierwotnie…liściem
winorośli [_3_]. A jeszcze: w języku sumeryjskim „Ŝycie” znaczyło ti, zaś słowem gesh-tin
— określało zarówno „Drzewo śycia”, jak i „wino”.

W Egipcie panem wina był sam Ozyrys. Wedle jednej z opowieści to właśnie ten bóg we
własnej osobie miał nauczyć ludzi uprawy winorośli. Ale zauwaŜmy jeszcze dodatkowo
wielce pouczającą kwestię związana z terminami. OtóŜ w Egipcie mamy do czynienia z
pewnym swoistym ciągiem znaczeń: i tak na określenie winorośli uŜywano terminu ka,
takiego samego, jakiego uŜywano na oznaczenie duszy (a raczej jednej z jej powłok), a
takŜe… byka — w tym aspekcie rozumiany był zapewne, jak moŜe nas o tym pouczyć
ikonografia i zachowane teksty, jako swoista forma czy „pokrowiec” dla duszy, a
jednocześnie rodzaj „środka transportowego”.

Często widzimy na egipskich zabytkach
plastycznych jak umarły przenoszony jest do królestwa zmarłych właśnie na grzbiecie byka,
nie mówiąc juŜ o tym, Ŝe sam bóg krainy podziemnej Ozyrys tak był obrazowany. Dodać
trzeba, Ŝe wspomniana wyŜej nazwa drzewa, pod którym urodził się Ozyrys — kesbet jest
tylko przybliŜoną formą brzmieniową faktycznie uŜywanego w staroŜytnym Egipcie wyrazu
(Egipcjanie najczęściej nie zapisywali samogłosek) i równie dobrze mógł brzmieć kasbet, a
juŜ wiemy cóŜ mogło oznaczać nagłosowe ka. Bardzo to wszystko razem podobne do
kompleksu wierzeń związanych z greckim Dionizosem. Tu związki winorośli z symboliką
byka i ze śmiercią są nam zapewne najlepiej znane. Bardzo prawdopodobne, Ŝe Grecy
zapoznali się z tym kompleksem wierzeń za pośrednictwem Minojczyków, którzy go
podzielali – pewnie synchronicznie — z Egipcjanami. Nie brak badaczy, którzy Dionizosa
wywodzą właśnie z minojskiej Krety (por. K. Kerenyi). Zresztą czy rdzeń ka nie pobrzmiewa
w imieniu innej greckiej postaci mitologicznej: chodzi o Deukaliona; etymologia wywodzi
jego imię od słowa deu-kas, a to znaczyło „młode wino”.
Autor tekstu: Joanna śak-Bucholc; Oryginał: http://www.racjonalista.pl/kk.php/s,2540
Wielce pouczające są przedstawienia plastyczne, który zachowały się z tych odległych epok
— takie oto na przykład: Ŝeńskie bóstwo (Hathor albo Nut) podaje wodę czy teŜ owoce
zmarłemu albo raczej jego ba pod postacią ptaka.

Drzewem jest palma daktylowa albo
sykomora. Chyba jaśniej nie moŜna wyrazić hierofanii drzewa jako „dawcy Ŝycia”…
W cywilizacji Harappy świętymi miejscami — jak setki lat potem w buddyzmie — była
ogrodzona niewielka przestrzeń, ze świętym drzewem pośrodku. Nieraz w ten najbardziej
podstawowy kompleks sakralny wchodziła jeszcze skała, kamień, kamienny ołtarz. W
zabytkach tamtej kultury nie brak wizerunków niemal nagich boginek (prototypy jakszów?),
nieraz wylewających dzban z wodą spośród gałęzi drzewa, identyfikowanego najczęściej
przez badaczy, przez wzgląd na późniejszą tradycję, jako figowiec.

CzyŜ to nie przypomina
egipskiego motywu z wyłaniającej się z drzewa Hathor lub Nut podającej wodę zmarłemu? A
takŜe motywów kreteńskich? Z czasów późniejszych znamy przecieŜ kreteńskie monety, na
których widać postacie kobiet lub dziewcząt, usytuowanych na wierzchołku drzewa. Robert
Graves w swej ksiąŜce „Biała Bogini” podaje, Ŝe na podstawie sztuki plastycznej moŜna bez
większych wątpliwości stwierdzić, iŜ drzewami świętymi drzewami na Krecie były: oliwka,
cyprys, sosna, winorośl, palma, ale teŜ i to nie na ostatnim miejscu — figa.
Jak wspomniałam w Indiach nierzadko zespół „bogini i drzewo” otoczone było czymś w
rodzaju płotku, który zakreślał miejsce święte przygotowane na zstąpienie sacrum. CzyŜ nie
podobnie było w Egei? Wydaje się, Ŝe na Krecie, nawet jeszcze w epoce palatialnej (w
okresie wznoszenia wspaniałych pałaców) ten aspekt wierzeń był bardzo Ŝywy, wszak na
niektórych dziedzińcach pałacowych Minojczycy sadzili jakieś drzewo, obok którego
sytuowali ołtarz (por. pałac w Archanes); miało to swoje znaczenie w ceremoniach, których
sensu moŜemy się tylko domyślać.
Zatrzymamy się teraz, by przyjrzeć się bliŜej kilku problemom wynikających z przytoczonych
wyŜej mitycznych opowieści i wizerunków. Dobrze jest uzmysłowić sobie, Ŝe w mitologiach
nigdy nie mamy do czynienia z sytuacją, gdzie jeden obraz równa się jedno i tylko jedno
właściwe znaczenie — poszukująca ustawicznie analogii i homologii myśl mityczna buduje
jakby ciągi pewnych obrazów, których toŜsamość zasadza się np. na posiadaniu przez dwa
„obiekty” jakiejś wspólnej cechy.

Jedno zaś znaczenie natychmiast „obrasta” w nowe
konteksty i rozpoczyna się znowu budowanie kolejnej grupy. Dlatego obraz Drzewa śycia
jako axis mundi nakłada się na obraz filara świata, słupa lub góry, w innej natomiast funkcji
dwa drzewa „rozumiane są” jako odrzwia, bramy, flanków bramy świątynnej i ewokują obraz
ekwiwalenty — na przykład rozwidlonego wierzchołka [_4_], w jeszcze innej — właśnie
drzewa karmiącego, nieustannie odradzającego się i darzącego owocami pokrywa się z
wszelkimi mitycznymi akcesoriami typu „róg obfitości”. A skoro mowa o dwóch drzewach i
to drzewach „Ŝywych”, to nic dziwnego, Ŝe powiązano je z cechami kojarzącymi się z
dualizmem niemal odruchowo — mianowicie z płcią. Dwa drzewa symbolizować mogły, jak
wiele innych „podwójnych obiektów”, komplementarność pierwiastków. Jakiś rodzaj drzewa
związano z bóstwem męskim, inny — z Ŝeńskim. W całej tej skomplikowanej materii warto
zwrócić uwagę na mit biblijny — moŜe bowiem ukazać nam nowe sensy. W Edenie
znajdowały się właśnie dwa najwaŜniejsze drzewa — Drzewo Znajomości Dobra i Zła czy
prościej Drzewo Wiedzy oraz Drzewo śycia rosnące, jakŜeby inaczej, pośrodku Edenu. Ten
motyw „podwójności” tradycja biblijna dzieliła z tradycją i sumeryjską, i egipską, jakkolwiek
inne sensy z niego „wyczytywała”.

W Piśmie nie są wprost podane gatunki obu drzew, a w
świecie staroŜytnym miały one swoje znaczenia; dowiadujemy się tylko, Ŝe Ewa podaje
Adamowi owoc (jabłko to wynik późniejszych interpretacji), a gdy zaczęli wstydzić się swej
nagości, przysłonili się liśćmi figowymi. W całym powyŜszym wywodzie figowiec pojawia
się często jako drzewo znaczące — święte i to we wszystkich najstarszych cywilizacjach
Wschodu. Nic przeto dziwnego, Ŝe takŜe Hebrajczycy ten motyw przejęli. W pozabiblijnej
tradycji hebrajskiej jest o tym mowa wprost: za Drzewo śycia uwaŜano właśnie figowiec.
Drzewo Wiedzy z kolei uwaŜano za olbrzymie źdźbło pszenicy, albo pęd winnej latorośli,
moŜe teŜ palmę daktylową [_5_].

Jest jasne, Ŝe w świecie staroŜytnym jakieś gatunki drzew
związano z jedną płcią, inne — z drugą. Zresztą nie tylko w świecie staroŜytnym tak się
działo — np. w polskiej tradycji ludowej dąb jest drzewem „męskim”, a z „Ŝeńskością”
związana jest lipa. Wiele zdaje się wskazywać, Ŝe figowiec obdarzano konotacjami Ŝeńskimi,
zaś palmę daktylową, a moŜe i latorośl — męskimi. Czy zatem do Ewy „naleŜał” figowiec,
jak do wielu kobiecych postaci w innych i starszych kulturach? Tyle, Ŝe archaiczny kompleks
„bogini+drzewo” w interpretacji hebrajskiej nabrał sensów złowieszczych… A przecieŜ owoce
podawane przez owe postacie zawsze były „darem” – nie przekleństwem. To wynika z logiki
myślenia mitycznego: Drzewo śycia pochodzi ze świata świętego i z czasów początków,
usytuowane jest w centrum uniwersum, na styku wszystkich sfer, tam gdzie moŜliwy jest
przepływ mocy „stamtąd”, ze świata sakralnego, boskiego — i dlatego jego owoce muszą
mieć cudowne właściwości.

Owszem, owoce, które spoŜyli Ewa i Adam takŜe są niezwykłe
— obdarzają świadomością, ale w Biblii aspektem pierwszoplanowym nie jest akurat to, w
ogóle przecieŜ nie postrzega się tego jako „daru”, lecz jako złamanie boskiego zakazu. JuŜ nie
mówiąc, Ŝe w przeciwieństwie do np. tradycji egipskiej spoŜycie owoców nie niesie nadziei
na nieśmiertelność, ale wręcz jest przyczyną jej utraty… Chyba Ŝe… teraz juŜ pospekulujemy
na całego. Jeśli figowiec był drzewem Ewy, to jakimŜ drzewem było drzewo Adama? Palmą
daktylową, a moŜe winoroślą? Jeśli zaś tą ostatnią, to czy konotacje związane ze śmiercią
(por. Ozyrys i Dionizos — bogowie okresowo umierający) — a przecieŜ w wyniku spoŜycia
owoców (winogron?) oboje prarodzice nabywają kondycji śmiertelników -nie przedostały się
do mitu edeńskiego?

Trudno zresztą oprzeć się wraŜeniu, Ŝe w opowieści biblijnej mamy do
czynienia z kontaminacją obrazów „klasycznych” dla starych kultur: Drzewo śycia stoi co
prawda, jak pan bóg przykazał, w centrum raju, ale odgrywa rolę drugorzędną, z drugiej
strony pojawia się wszak wątek śmiertelność-nieśmiertelność, tyle Ŝe związany bardziej z
sytuacją spod Drzewa Wiedzy (i ze złamaniem zakazu). I jeszcze: Ewa nie zrywa owoców ze
swojego drzewa — Drzewa śycia, ale z tego drugiego — Drzewa Wiedzy. Innymi słowy —
to męskie drzewo byłoby odpowiedzialne za upadek. Panowie — moŜna by zakończyć Ŝartem
— pora przejąć część odpowiedzialności…
Joanna żak-Bucholc

Reklamy